۶۰۰ سال پیش، آناتومی دانان ستاره های راک بودند. در کلاس های درس شان آمفی تئاترهای روباز پر می شد، آنجا که مردم مشتاق شانه به شانه دانشجویان پزشکی می ساییدند. هنگامی که یک جراح جسدی را می شکافت، آناتومیست نشسته بر صدر روی صندلی غرور، پرده از اسرار سر به مهر استخوان ها، ماهیچه ها و اندام ها برمی داشت.

آناتومی دانان امروزی از روی صحنه به کنج آزمایشگاه های بی پنجره دانشکده های پزشکی عقب نشسته اند. آنها نقش اجتماعی شان را به ژنتیک دانانی واگذار کرده اند که از اسرار رمزنوشته در DNA ما پرده برمی دارند. با این حال با توجه به کتاب «ماهی درون شما» شاید آناتومی دانان در کمین بازگشت باشند. نیل شوبین (N. Shubin)، زیست شناس و دیرین شناس دانشگاه شیکاگو در ایلینویز، به کندوکاو در رگ و پی انسان و تفسیر زخم های میلیاردها سال تکامل می پردازد؛ زخم هایی که در بدنمان به جا مانده اند.

من شوبین را ۱۰ سال پیش هنگامی دیدم که داشت کتابی درباره گذارهای عمده در تکامل می نوشت. در نگاه نخست، آزمایشگاه او آزمایشگاه کسی به نظر می رسید که هنوز تصمیم اش را نگرفته وقتی بزرگ شد می خواهد چه کاره شود. شوبین بیشتر وقتش را صرف بررسی سنگواره پستانداران و موجودات دیگری می کرد که در جاهایی مانند خلیج فوندی در کانادا از خاک درآورده بود. از این گذشته برای سردرآوردن از فرآیند اسرارآمیزی که طی آن اندام های حرکتی به شکل باله، پا، بال و دست تکوین می یابند، جنین ها را نیز رنگ می کرد.

اما در واقع معجون پژوهشی شوبین هدف مشخصی داشت؛ او می خواست بداند ساختارهای جدید چگونه تکامل می یابند. برای مثال چگونه ممکن است اندام های حرکتی چهارپایان از ماهی باله لوب داری پدید آمده باشند که هیچ اثری از دست و پا در آنها وجود نداشت؟ شوبین برای شناسایی ژن هایی که طی این گذارهای تکاملی کلیدی تغییر کردند، اطلاعات مربوط به این دو رشته را با هم ترکیب کرد. در اواخر دهه ۱۹۹۰، این «زیست شناسی یکپارچه گر» افراطی بود. در تقابل با سنت دیرپای تخصص در این رشته ها قرار داشت. زیست شناسان تکوینی دیگر که چندین دهه صرف تعمق در جنین کوسه ها کرده بودند، هرگز به فکرشان نرسیده بود راهی کوه ها شوند تا سنگواره هایی برای بررسی پیدا کنند.

با گذشت یک دهه از آن زمان اکنون شوبین همراهان بسیاری دارد. ژورنال ها مرتب مقاله هایی درباره تلفیق سنگواره، ژن و جنین چاپ می کنند.

سنگواره های نهنگ های پادار به دانشمندان کمک کرده است بفهمند با ناپدید شدن تدریجی پای نهنگ ها کدام ژن ها تغییر کردند. دستکاری جنین خفاش ها نشان داده که چگونه دست هایشان کش آمده و به بال تبدیل شده است. کار خود شوبین روی اندام های حرکتی پیشرفت خیره کننده ای داشت. در سال ۲۰۰۶، او و همکارانش با کشف سنگواره حدواسط Tiktaalik roseae تیترهای رسانه های جهان را به تسخیر خود درآوردند. این ماهی ۳۷۰ میلیون ساله در باله های نیرومند خود بیشتر ویژگی های اندام های حرکتی چهارپایان، از جمله بعضی استخوان های مچ را به دست آورده بود. هنگامی که شوبین و همکارانش مشغول حفاری تیکتالیک در مناطق قطبی بودند، بعضی از دانشجویانش در شیکاگو ماندند تا سرنخ هایی به همان اندازه سودمند درباره گذار از دریا به خشکی در ژن ها بیابند که به ساخت باله کوسه ها و پاروماهی کمک کرد.

ماهی درون شما اکتشافات شوبین و دیگران را در هم می آمیزد تا درسی در آناتومی قرن بیست و یکم ارائه کند. نثر ساده و پرشور این کتاب ممکن است تعداد قابل توجهی دانش آموز دبیرستانی را تبدیل به زیست شناسانی بلندپرواز کند. و مباحث بسیاری را طرح می کند. شوبین، کره چشم، بینی و دستان ما را بررسی می کند تا نشان دهد اشتراکات ما با جانوران دیگر چقدر است. اشاره می کند که چگونه شبکه های ژنی برای ایجاد صفات ساده می توانند بسط و تنوع یابند تا ساختارهای پیچیده جدید مانند سر را بسازند. از این گذشته، آثار باقیمانده تبیین می کنند که چگونه گوش های ما از سلول های حسی روی سطح بدن ماهی تکامل یافتند. به سراغ سکسکه هم می رود که نتیجه یک دستگاه عصبی پیچ در پیچ است. بعضی از بررسی های موردی برای کسانی که در زمینه تکامل مطالعه بسیار کرده اند آشنا خواهد بود، اما بیشتر خوانندگان با شگفتی هایی روبه رو خواهند شد. من خودم یاد گرفتم که در کوسه ها بیضه ها نزدیک سر قرار دارند.

وقتی جنین نر انسان در رحم تکوین می یابد، بیضه ها به تدریج از آن موقعیت نیاکانی پایین می آیند تا در نهایت سر از کیسه بیضه درآورند. بیضه ها ضمن مهاجرت، به دیواره بدن فشار و نقطه ضعفی به وجود می آورند. از اینجاست که در هنگام بیماری فتق، روده ها بیرون می زنند. شوبین در عین حال نمونه های جالبی از طرز کار علم نیز به دست می دهد. او به امید برخوردن اتفاقی به سنگواره یک گونه در حال گذار در قطب شمال سرگردان نبود. او بر اساس اکتشافات پیشین دقیقا می دانست برای یافتن نهشته های رسوبی دوره دوونین میانی دنبال چه نوع سازندهایی باید بگردد. هنگامی که همکارانش بیرون آوردن تیکتالیک از خاک را شروع کردند، یک نظر به جمجمه پهن منحصر به فرد آن ثابت کرد آنچه به دنبالش آمده بودند را یافته اند. آنها درس آناتومی شان را خوب خوانده بودند.

     
   
 
 
     

کارل زیمر
ترجمه کاوه فیض اللهی

 
 
     

روزنامه کارگزاران