از برگزاری نخستین کارگاه اخترزیست‌شناسیِ اروپا تحت نظر EANA (European Astrobiology Network Association ) سیزده دوره می‌گذرد. EANA یا انجمن اخترزیست‌شناسی اروپا در بهار سال 1380 / 2001 با برگزاری نخستین کارگاهِ خود، با همکاری اِسا در مرکز تحقیقات ESRIN  در فراسکاتیِ ایتالیا آغاز به کار کرد. از مهم‌ترین اهداف برگزاری مجموعه کارگاه‌های انجمن اخترزیست‌شناسی اروپا می‌توان به گردهم‌آوردن پژوهشگران اروپایی و مطلع ساختن آن‌ها از تازه‌ترین تحقیقات صورت‌گرفته، فرصت ارائه تحقیقات به تمام ملت‌های عضو در EANA، ارزیابی میزان گسترش علاقه‌مندی و منابع مورد نیاز اخترزیست‌شناسی در اروپا، جذب داشمندان جوان به این زمینه تحقیقاتیِ به سرعت در حال رشد، جذب کمک‌های مالی از موسسات اروپایی از قبیل اِسا، کمسیون اروپایی و بنیاد علوم اروپایی یا ESF (European Science Foundation) و بسیاری اهداف دیگر برای رشد و ارتقای اخترزیست‌شناسی در اروپا، اشاره کرد.

پس از نخستین دوره‌ی برگزاری کارگاه در ایتالیا، از سال 1381/ 2002 تا سال 1392/ 2013 کارگاه‌های بعدی به ترتیب در کشورها نام‌برده برگزار شدند: اتریش، اسپانیا، انگلستان، مجارستان، فرانسه، فنلاند، سوئیس، بلژیک، روسیه، آلمان و سوئد. امسال کشور لهستان میزبان سیزدهمین کارگاه سالانه‌ی اخترزیست‌شناسی در دانشکده ریاضی و فیزیک شهر شتتین (Szczecin) بود. تعداد شرکت‌کنندگان، اساتید و گروه برگزارکننده‌ی کارگاهِ امسال در شهرِ شتتین، چیزی حدود 120 نفر از کشورهای لهستان، آلمان، انگلستان، اسپانیا، ایتالیا، روسیه، فرانسه، هلند، سوئیس، اسکاتلند، ایرلند، شیلی، برزیل، آمریکا، ژاپن و ایران بود. 

نمایی از شهر شتتین

نمایی از دانشکده ریاضی و فیزیک دانشگاه شتتین، محل برگزاری کارگاه اخترزیست‌شناسی

درب ورودی دانشکده ریاضی و فیزیک دانشگاه شتتین

هدف از برگزاری سیزدهمین دوره کارگاه اخترزیست‌شناسی، ارائه و به اشتراک‌ گذاشتن تازه‌ترین تحقیقات صورت‌گرفته در حوزه‌های مختلف دانش اخترزیست‌شناسی از قبیل 1- اخترشیمی و فضای میان ستاره‌ای 2- اخترفیزیک، صفحه‌ی پیش‌سیاره‌ای و سیاره‌ها 3- سکونت‌پذیری سیاره‌ای و اکتشافات آن 4- ماکرومولکول‌ها و مدل‌های مولکولی پیش حیاتی 5- پیدایش و تکامل حیات، اکستریموفیل‌ها 6- تکنولوژی فضایی، دارویی و صنعت 7- صخره‌ها، فسیل‌ها و شهاب‌سنگ‌ها بود. بیشترین تعداد شرکت‌کنندگان اساتید دانشگاه‌ها، پژوهشگران پسادکترا و دانشجویان دکترا بودند. سطح همایش با توجه به سلیقه‌ی علمی اکثریت شرکت‌کنندگان پژوهش‌های مقطع دکترا و بالاتر بود.

خانم دکتر گردا هورنک

خانم دکتر فرانسیس وستال

چند ماه پیش از برگزاری کارگاهِ امسال، با انجام انتخاباتی میان اعضای ثابت و اصلی EANA ریاست از خانم گردا هورنک (Gerda Horneck) دکترای میکروبیولوژی از دانشگاه فرانکفورت از مرکز هوافضای DLR آلمان، موسسه طب هوافضا به خانم فرانسیس وستال (Frances westall) واگذار شد. خانم وستال در دانشگاه ادینبرو اسکاتلند و کیپ‌تاون آفریقای جنوبی زمین‌شناسی خوانده، او مقطع پسادکترای خود را در زمینه‌ی زمین‌شناسی دریایی در موسسه آلفرد وگنر آلمان با محوریت مطالعه روی فسیل باکتری‌ها به اتمام رسانده است. او چندی بعد از احتمال یافته شدن ردپای حیات در شهاب‌سنگ مریخی آلن‌هیلز پژوهشگر ارشد ناسا در مرکز تحقیقات فضایی جانسون شد. روز قبل از آغاز کارگاه یعنی یک‌شنبه 30 تیر / 21 جولای انجمن، از شرکت‌کنندگان دعوت کرد تا با حضور در سالن دانشکده و انجام باقی امور ثبت نام در حین پذیرایی، آشنایی ضمنی نیز با یکدیگر پیدا کنند. 

عصر روز قبل از آغاز کارگاه انجام امور تکمیلی ثبت نام به‌همراه پذیرایی در جریان بود.

کارگاه از صبح روز 31 تیر / 22 جولای با سخنرانی خانم وستال همراه با مراسم معارفه آغاز به کار کرد. محور اصلی سه مقاله نخست اخترشیمی و فضای میان‌ستاره‌ای بود؛ هر پژوهشگر 30 دقیقه فرصت ارائه تحقیقات خود را در قالب پاورپوینت داشت. در پایان هر ارائه پرسش و پاسخی انجام می‌شد. روز نخست را با موضوع بعدی یعنی اخترفیزیک، صفحه‌ی پیش سیاره‌ای و سیاره‌ها ادامه دادند. ساعت 17 ارائه‌ اسلاید‌ها پایان یافت و بازدید از پوسترها تا ساعت 18:30 در سالن‌های سه طبقه از دانشکده به راه افتاد. دانشجویان و پژوهشگران در کنار پوسترهای خود می‌ایستادند و در صورت درخواست بازدیدکنندگاه شروع به توضیح و توصیف چند و چون پژوهش‌های خود می‌کردند. موضوع پوسترها بسیار متنوع بود. از معدن‌کاوی زیستی در مریخ تا منشأ آمینواسیدها تحت شرایط فشار در تیتان اولیه و شرایط سکونت‌پذیری سیاره‌ای برای اشکال حیات جانوری پوسترهایی تهیه شده بود! اولین روز کارگاه با سخنرانی میخال روژیتسکا (Michal Rozyczka) از مرکز اخترشناسی نیکلاس کپرنیک لهستان درباره‌ی «دودمان عالم ما» به زبان لهستانی و با ترجمه همزمان انگلیسی پایان یافت.

مراسم رسمی افتتاحیه با حضور کمیته‌ی برگزارکننده‌ی کارگاه در سالن اجتماعات دانشکده

ارائه‌ی تحقیقات در قالب پاورپوینت هر روز از ساعت 9 صبح تا 17 انجام می‌شد.

روز دوم یعنی 1 مرداد / 23 جولای، موضوع سکونت‌پذیری سیاره‌ای و اکتشافات آن آغازگر برنامه‌ها کارگاه بود. هشت تحقیق ارائه شد تا نوبت به مسابقه‌ی دانشجویی رسید؛ این مسابقه میان 10 پوسترِ دانشجویان دکترای حاضر در کارگاه برگزار شد. طبق برنامه رأس ساعت 17 و با پایان مسابقه، بازدید از پوسترها در سالن‌های دانشکده به جریان افتاد و در ساعت 19 شرکت‌کنندگان کارگاه به میهمانی شام در سالن غذاخوری هتل پارکِ شهر دعوت شدند.

صنحه‌ای از شرکت‌کنندگان کارگاه در مراسم شام در هتل پارک شهر شتتین.

موضوع «ماکرومولکول‌ها و مدل‌های مولکولی پیش‌زیستی» شروع برنامه‌های روز سوم کارگاه بود. زمینه‌ی زیست‌شناسی موضوعات روز سوم نمایان‌تر بود زیرا در ادامه حول محور بسیار مهم «پیدایش و تکامل حیات، اکستریموفیل‌ها» 10 پژوهش دیگر ارائه شد. در راستای این موضوع، از تأثیر پرتوها روی گلسنگ‌ها تا حیات میکروبی ناشناخته در دریاچه‌ی وستوک صحبت به میان آمد. پاورپوینت‌هایی درباره‌ی «تکنولوژی فضایی، دارویی و صنعت» آخرین موضوعات ارائه شده در روز سوم کارگاه بودند که در آن‌ها نسل جدید مأموریت‌های فضایی فروسرخ (SPICA)، اخترزیست‌شناسی در ایستگاه فضایی بین‌المللی (EXPOSE-R2)، شبیه‌سازی فضایی برای شناسایی موجودات زنده، تکامل و برون‌زیست‌شناسی (Exobiology) در اِسا بررسی شدند. در پایان هم خانم گردا هورنک  رئیس سابق  EANA با ارائه سخنرانی پایانی افق 2020 فضا و فرصت‌های اخترزیست‌شناسی در اتحادیه اروپا را بررسی کردند. درست مثل روزهای گذشته از ساعت 17 تا 18:30 بازدید از پوسترهای پژوهشگران در سالن‌های طبقات دانشکده برقرار بود؛ بیشترین تعداد پوسترها مربوط به پایان‌نامه‌ی دکتری دانشجویان اخترزیست‌شناسی و رشته‌های مرتبط دیگر می‌شد در میان آن‌ها یکی از پوسترها مربوط به پایان‌نامه‌ی فوق‌لیسانس و مواردی هم پژوهش در حد اساتید دانشگاه‌ها و تعدادی هم پژوهش برای موسسات علمی بود. در پایان روز هم برنامه‌ی کنسرت ارگ در کلسیای جامع شهر شتتین اجرا شد.

عصر هر روز کارگاه بازدید و ارائه‌ی توضیحاتی روی پوسترهای پژوهشگران به راه بود. 

در آخرین روز کارگاه 3 مرداد / 25 جولای تنوع برنامه‌ها بسیار جالب بود. ابتدا دو پژوهش حول محور «صخره‌ها، فسیل‌ها و شهاب‌سنگ‌ها» ارائه شد و در ادامه معرفی جامعی از شهاب‌سنگ موراسکو (Morasco) همراه با فیلم و اسلاید صورت گرفت. در انتها و پیش از عزیمت به سمت شهر محل برخورد شهاب‌سنگِ موراسکو، جوایز پوسترها و مسابقه‌ی دانشجویی اعطا شد؛ دو تن از برندگان مسابقه دانشجویی خانم‌ها یوکو کاواگوچی (Yoko Kawaguchi) دانشجوی دکترا از دانشگاه علوم دارویی و حیاتِ توکیو (Tokyo University of Pharmacy anL life Science) با موضع پژوهشی «برخورد میکروب‌های ذرات ریزِ خاکِ رس با هواژل سیلیکاتی بسیار کم چگال با سرعت 4 کیلومتر بر ثانیه می‌تواند با تصویربرداری فلورسانس شناسایی شود» و خانم پالوما سِرانو (Paloma Serrano) دانشجوی دکترا از موسسه تحقیقاتِ قطبی و دریایی آلفرد وگنرِ آلمان (Alfred Wegener Institute for Polar and Marine Research) با موضوع «آرکی‌های متانوژنِ منطقه‌ی منجمد سیبری: پاسخی برای شبیه‌سازی شرایط مریخ و توصیف نشانه‌های زیستی آن» بودند. در پایان هم پس از ارائه‌ی‌گزارشی از شورای اجرایی EANA محل برگزاری چهاردهمین کارگاه اخترزیست‌شناسی اروپایی (EANA’14) اعلام شد. سال آینده مرکز اخترزیست‌شناسی بریتانیا (UK Center of Astrobiology) در دانشگاه ادینبرو (Edinburgh) در کشور اسکاتلند میزبان کارگاه سالانه‌ی EANA خواهد بود. پروفسور چارلز کاکل (Charles Cockell) استاد اخترزیست‌شناسی دانشگاه ادینبرو عهده‌دار مسئولیت برگزاری کارگاه دوره‌ی آینده است.

عکس یادگاری شرکت‌کنندگان مسابقه‌ی دانشجویی

 

پرچم EANA’13 به پروفسور چارلز کاکل تحویل داده شد تا گویای برگزاری مراسم سال بعد در دانشگاه محل ادینبرو باشد. 

و در پایانِ آخرین روز کارگاه، برنامه بازدید از منطقه‌ی موراسکو (Morasco) که در 180 کیلومتری جنوبِ شرقی شهر شتتین واقع است برای شرکت‌کنندگاه در نظر گرفته شده بود. موراسکو بخش کوچکی در لبه‌ی شمالی شهر پزنان ( Poznań) است که روی نقشه، خود شهری غربی در لهستان محسوب می‌شود. شهاب‌سنگ موراسکو هفت دهانه‌ی برخوردی در مسافتی بالغ بر 55 هکتار ایجاد کرده. محل برخوردها در جنگلی از درختان راش و بلوط است. در میان این جنگل برخی از گونه‌های نادر گیاهی مثل سوسنِ سرخ  Lilium martagon و آساروم اروپایی Asarum europaeum و برگ‌شاخی مستغرق Ceratophyllum submersum هم رشد کرده‌اند! در ضمن برخی از پرندگان کم‌یاب مثل شبگرد Caprimulgus europaeus و دارکوب سیاه Dryocopus martius در این جنگل پرواز می‌کنند.

پرنده‌های کم‌یاب جنگل موراسکو شبگرد بالا و دارکوب سیاه پایین

از هفت دهانه‌ی برخوردی بزرگترین آن‌ها 100 متر قطر و 11 متر عمق دارد. پنج تا از این دهانه‌ها برای خود به آب‌گیرهای بزرگی تبدیل شده‌اند. از برخورد شهاب‌سنگ با زمین چیزی حدود 5 هزار سال می‌گذرد. یک سربازِ آلمانی نخستین شهاب‌سنگ را در منطقه‌ی موراسکو به سال 1292/ 1914 یافت؛ از آن زمان به بعد قطعات زیادی از این سنگ آسمانی کشف شده‌ که یکی از آن‌ها در سال 1344 / 1956 به وزن 78 کیلوگرم یافته شد. در شهریور 1385 / سپتامبر 2006 یک شکارچی شهاب‌سنگ به نام کشیشتوف سوچا ( Krzysztof Socha) شهاب‌سنگی 164 کیلوگرمی در این منطقه پیدا کرد. تحلیل‌های انجام شده روی این شهاب‌سنگ نشان می‌داد که آلیاژی از آهن و نیکل و مقدار کمی سیلیکات مواد تشکیل‌دهنده آن بوده که در زمین به وجود نیامده‌اند. در سال 1391 / 2012 شهاب‌سنگی به وزن 300 کیلوگرم از عمق 1 / 2 متری زیر سطح این منطقه خارج شد. به این ترتیب جستجوها در این بخش از خاک کشور لهستان همچنان ادامه دارد. اهمیت شهاب‌سنگ‌ها در مطالعات اخترزیست‌شناسی کاملاً عیان است. یافتن ردپای روش‌های سازماندهی واحدهای سازنده‌ی پروتئین‌ها و DNA در شهاب‌سنگ بیش از نیم قرن است که وارد مباحث زیست‌شناسی و اخترشناسی شده است. امروزه این منطقه کاملاًحفاظت‌شده و بخش‌های زیادی از جنگل اردوگاه نظامی است.

شهاب‌سنگ موراسکو

بقایای دهانه‌های برخوردی که امروزه با آب پر شده‌اند.

برای من به عنوان یک ایرانی شرکت‌کننده در این کارگاه در درجه‌ی اول ارائه‌ی دستِ اول‌ترین پژوهش‌های اخترزیست‌شناسی جلب نظر کرد و در درجه‌ی بعدی (که اهمیتی کمتر از مورد قبلی ندارد) وجود نظم و انسجام قوی در برگزاری این کارگاه بین‌المللی از ابتدایی‌ترین روزهای ثبت‌نام اینترنتی تا آخرین دقایق پایانی کارگاه بود. تصور می‌کنم که بخش مهمی از آینده‌ی ساکنین زمین تا حد زیادی به پژوهش‌های دانشمندان اخترزیست‌شناس بستگی دارد. 

پوستر سیزدهمین کارگاه اخترزیست شناسی اروپا

 

گزارش از: نیلوفر فشنگ ساز